Rachmaninov (1873–1943)

Vandaag vieren we de geboortedag van Componist, pianist en romantisch meesterbrein, Sergej Vassiljevitsj Rachmaninov.

Verderop in dit blog zijn biografie

De digitale bewerking van een van zijn optredens en de verjaardagskalenders
met 366 legendarische en muzikale portretten, zijn made by me, Frieke

Click op een kalender om die te bekijken.

Inleiding: Wie was Sergej Rachmaninov?

Sergej Vassiljevitsj Rachmaninov (1873–1943) behoort tot de meest geliefde en invloedrijke componisten en pianisten uit de muziekgeschiedenis. Zijn werken combineren de typische rijkdom van de Russische romantiek met diepe emotionele expressie en uitzonderlijke pianistieke virtuositeit. Of u nu een doorgewinterde klassieke muziekliefhebber bent of net begint te ontdekken wat klassieke muziek te bieden heeft — de naam Rachmaninov staat garant voor ongekende schoonheid en klankdiepte.

Dit blog duikt diep in het leven en werk van Rachmaninov: van zijn jeugd in Rusland tot zijn ballingschap in Amerika, en van zijn beroemdste pianoconcerten tot zijn symfonieën en koormuziek.

Vroege jaren en muzikale vorming (1873–1892)

Sergej Rachmaninov werd op 1 april 1873 geboren op het landgoed Oneg in de gouvernement Novgorod, Rusland. Al op jonge leeftijd toonde hij een buitengewone muzikale aanleg. Zijn grootvader was een amateur-pianist en zijn moeder zorgde voor zijn eerste pianolessen. Op negenjarige leeftijd werd hij toegelaten tot het conservatorium van Sint-Petersburg.

Een beslissende wending in zijn leven vond plaats toen hij in 1885 naar Moskou verhuisde om te studeren bij de strenge maar befaamde pedagoog Nikolaj Zverev. In het huis van Zverev woonde Rachmaninov samen met andere getalenteerde leerlingen en werd hij ondergedompeld in de muziek. Later studeerde hij verder aan het Moskouse Conservatorium bij Alexander Siloti en Sergej Taneyev, en haalde hij in 1892 zijn diploma met de hoogste onderscheiding — een zeldzame eer.

Eerste successen en de rampzalige première (1892–1900)

Zijn afstudeerstuk, de eenakter opera Aleko (gebaseerd op Poesjkins gedicht 'De Zigeuners'), viel erg in de smaak. Ook zijn Prelude in cis-klein (Op. 3 Nr. 2) veroverde al snel de harten van het publiek — en zou Rachmaninov zijn hele leven volgen als zijn meest herkenbare werk.

Toch sloeg het lot genadeloos toe op 27 januari 1897, toen zijn Eerste Symfonie in d-klein in Sint-Petersburg in première ging. De uitvoering was een ramp. Het publiek en de critici — onder wie de beruchte César Cui — vernietigden het werk volledig. De kritiek was zo vernietigend dat Rachmaninov in een diepe depressie terechtkwam en bijna drie jaar lang nauwelijks kon componeren.

De renaissance: Tweede Pianoconcert en internationale doorbraak (1900–1917)

Op aanraden van zijn familie zocht Rachmaninov hulp bij de hypnotherapeut Nikolaj Dahl. De behandeling hielp wonderbaarlijk goed: in 1900 begon Rachmaninov opnieuw te componeren, en het resultaat was zijn Tweede Pianoconcert in c-klein (Op. 18) — misschien wel het populairste pianoconcert ooit geschreven.

De première in 1901 was een overweldigend succes. Het concerto bezit alles wat Rachmaninov zo geliefd maakt: een onvergetelijk lyrisch thema, een rijke orkestrale textuur en een piano-part van oogverblindende virtuositeit. Het werk droeg hij op aan Dahl, uit dankbaarheid voor zijn herstel.

In de jaren die volgden groeide Rachmaninov uit tot een internationale ster als zowel componist als pianist en dirigent. Hij reisde door Europa en Amerika, en werd beschouwd als een van de beste pianisten van zijn generatie. Zijn Tweede Symfonie (1906–1907), de symfonische gedichten zoals De Rots en Het Eiland der Doden, en zijn Derde Pianoconcert (Op. 30, 1909) versterkten zijn reputatie als een van de grootmeesters van de romantische muziek.

De Russische Revolutie en de weg naar ballingschap (1917–1918)

De Russische Revolutie van 1917 veranderde alles voor Rachmaninov. Politiek onzeker en diep bezorgd over zijn toekomst onder het nieuwe bolsjewistische regime, vertrok hij eind 1917 met zijn gezin naar Stockholm voor wat aanvankelijk een korte concerttrip leek. Hij keerde nooit meer terug naar Rusland.

Deze breuk met zijn vaderland liet een diepe wond na. Rachmaninov zou later zeggen dat hij bij het verlaten van Rusland ook zijn muzikale inspiratie verloor. In de decennia die volgden componeerde hij slechts een handvol nieuwe werken — maar de werken die hij schreef, behoren tot zijn absolute meesterwerken.

Het leven in ballingschap: Amerika en het pianistenbestaan (1918–1943)

Rachmaninov vestigde zich in Amerika, waar hij een succesvolle carrière als concertpianist opbouwde. Hij trad op in uitverkochte zalen, maakte talloze opnamen (die nog steeds tot de meest bewonderde pianistieke opnamen in de geschiedenis worden gerekend), en verwierf een comfortabel leven.

Toch had dit succes een prijs. Als uitvoerend artiest had Rachmaninov nauwelijks tijd om te componeren, en de nostalgie naar Rusland drukte zwaar op zijn gemoed. Zijn late meesterwerken — waaronder de Rapsodié op een thema van Paganini (1934), de Derde Symfonie (1936) en de Symfonische Dansen (1940) — getuigen van een diepe melancolie maar ook van een onverminderd meesterschap.

Op 28 maart 1943 overleed Sergej Rachmaninov in Beverly Hills, Californië, slechts enkele dagen voor zijn zeventigste verjaardag. Zijn nalatenschap leeft voort in concertzalen over de hele wereld.

Het muzikale werk van Rachmaninov

Pianoconcerten

Rachmaninov schreef vier pianoconcerten, waarvan het Tweede Op. 18 en het Derde
Op. 30 tot de meest gespeelde en geliefde werken in het gehele klassieke repertoire behoren. Het Tweede Pianoconcert opent met een serie geheimzinnige pianoakkoorden die het hart van de luisteraar onmiddellijk veroveren. Het Derde is bekend om zijn technische eisen — velen beschouwen het als het moeilijkste pianoconcert ooit geschreven.

Symfonieën

Zijn Tweede Symfonie in e-klein Op. 27 is een van de meest gespeelde Russische symfonieën, met name het dromerige Adagio in het derde deel. Na de mislukking van zijn Eerste Symfonie duurde het lang voor Rachmaninov zijn derde waagde — die in 1936 uitkwam en aanvankelijk minder bijval vond, maar tegenwoordig hoog gewaardeerd wordt.

Koraalwerken: de Vespers en de Liturgie

Naast zijn pianomuziek schreef Rachmaninov indrukwekkende koormuziek. Zijn Vespers Op. 37, 1915 worden beschouwd als een van de mooiste a-capella koorcycli ooit geschreven. Het werk puurt zijn inspiratie uit de Russisch-orthodoxe muziektraditie en bezit een spirituele diepgang die zelfs de meest geseculariseerde luisteraar niet onberoerd laat.

Orkestwerken en preludes

Zijn twee symfonische gedichten — The Isle of the dead (1909) en The Rock — zijn sublieme orkestrale schilderijen. Daarnaast zijn zijn 24 Preludes voor piano (inclusief de beroemde Prelude in cis-minor) en de Études-Tableaux meesterwerken van pianistieke compositiekunst.