Vincent van Gogh:
Het leven en werk van een onsterfelijk kunstenaar

Inleiding

Vincent van Gogh (1853–1890) een van de grootste kunstenaars in de geschiedenis. Zijn intense, expressieve werken — gekenmerkt door een intens expressief kleurgebruik, krachtige penseelvoering en een uitzonderlijke emotionele diepgang — hebben generaties kunstenaars geïnspireerd en behoren tot de absolute hoogtepunten van het post-impressionisme. Ondanks het feit dat hij tijdens zijn leven nauwelijks erkenning kreeg, zijn zijn schilderijen vandaag de dag miljoenen waard en trekken ze miljoenen bezoekers naar musea wereldwijd.

In dit artikel duiken we diep in het leven en werk van Vincent van Gogh: van zijn jeugd in het Brabantse Zundert tot zijn tragische dood in Auvers-sur-Oise, en van zijn eerste schetsboeken tot zijn iconische meesterwerken.

Vroege leven

Vincent Willem van Gogh werd op 30 maart 1853 geboren in Zundert, een klein dorp in de Noord-Brabantse Kempen. Hij was de oudste zoon van dominee Theodorus van Gogh en Anna Cornelia Carbentus. Het gezin was hecht en religieus, en de jonge Vincent groeide op te midden van de vlakke, sombere landschappen van het Brabantse platteland — een omgeving die zijn artistieke gevoeligheid sterk zou beïnvloeden.

Op zestienjarige leeftijd begon hij te werken bij de kunsthandel Goupil & Cie in Den Haag, een functie die hij mede te danken had aan zijn oom Cent van Gogh, een succesvolle kunsthandelaar. In de jaren die volgden werkte hij ook in de vestigingen in Londen en Parijs, waar hij kennismaakte met de grote Europese schilderkunst. Toch bleef hij innerlijk onrustig en conflicteerde hij regelmatig met zijn werkgevers.

De zoektocht naar roeping (1870–1880)

Na zijn ontslag bij Goupil & Cie in 1876 probeerde Van Gogh zijn leven opnieuw vorm te geven. Hij werkte als onderwijzer in Engeland, studeerde theologie in Amsterdam en deed een predikantsopleiding in Brussel — allemaal zonder duurzaam succes. Uiteindelijk trok hij als lekenprediker naar de Borinage, een mijnwerkersdorp in België. Zijn overmatige toewijding aan de arme mijnwerkers — hij gaf al zijn bezittingen weg — wat leidde tot zijn ontslag door de kerkelijke autoriteiten.

Het was juist in deze periode van diepe persoonlijke crisis dat Van Gogh besloot zichzelf aan de kunst te wijden. In 1880, op 27-jarige leeftijd, schreef hij aan zijn broer Theo dat tekenen zijn enige uitweg was. Theo van Gogh, die als kunsthandelaar in Parijs werkte, zou de rest van zijn leven de financiële en emotionele steunpilaar van Vincent zijn — een relatie die gedocumenteerd is in honderden brieven die nu tot de literaire schatten van de kunst behoren.

De Nederlandse periode (1880–1885)

In de beginjaren van zijn artistieke loopbaan schilderde Van Gogh voornamelijk in donkere, aardse tinten. Zijn werk uit deze periode weerspiegelde zijn diepe betrokkenheid bij het lot van arbeiders en boeren. Het hoogtepunt van deze fase is De Aardappeleters (1885), een indrukwekkend groepsportret van een Brabantse boerenfamilie die bij kaarslicht eet. Het werk toont zijn vermogen om menselijke waardigheid te vangen in ruwe, ongepolijste vormen.

In Nuenen, waar zijn vader dominee was, werkte hij twee jaar intensief. Hij tekende talloze studies van wevende arbeiders, boeren op het veld en de omringende natuur. Deze periode vormde de technische basis voor zijn latere meesterwerken.

Antwerpen en Parijs (1885–1888)

In november 1885 vertrok Van Gogh naar Antwerpen, waar hij zich inschreef aan de Academie voor Schone Kunsten. Hier raakte hij gefascineerd door de Japanse prentkunst (ukiyo-e) en de kleurrijke werken van Rubens. In februari 1886 reisde hij naar Parijs, waar hij bij zijn broer Theo introk.

De twee jaar in Parijs waren transformatief. Via Theo leerde hij de impressionisten kennen: Monet, Renoir, Degas en Pissarro. Hij raakte bevriend met Paul Gauguin, Paul Signac en Henri de Toulouse-Lautrec. Zijn palet lichtte dramatisch op: de donkere aardetinten maakten plaats voor felle gelen, diepblauwen en vibrerende oranje tinten. Hij experimenteerde met het pointillisme en begon zijn kenmerkende, wervelende penseelvoering te ontwikkelen.

Arles (1888–1889) Creatief hoogtepunt en geestelijke crisis

In februari 1888 vertrok Van Gogh naar Arles in Zuid-Frankrijk, aangetrokken door het felle mediterrane licht. In de anderhalf jaar die volgden beleefde hij zijn meest productieve periode: hij schilderde meer dan 200 doeken, waaronder zijn beroemdste werken. De Zonnebloemen-serie, de Slaapkamer in Arles, de Café Terras bij Nacht en de portretten van de postbode Joseph Roulin dateren alle uit deze periode.

In oktober 1888 voegde Gauguin zich bij hem in het Gele Huis in Arles. De samenwerking verliep gespannen: beiden hadden sterke artistieke opvattingen en persoonlijkheden. De beruchte incidenten van december 1888 — waaronder het afsnijden van een deel van zijn eigen oor na een hevig conflict met Gauguin — markeerden het begin van Van Goghs psychische ineenstorting. Na een opname in het ziekenhuis van Arles besloot hij vrijwillig in een psychiatrische inrichting te worden opgenomen.

Saint-Rémy (1889–1890)

In de inrichting Saint-Paul-de-Mausole in Saint-Rémy-de-Provence schilderde Van Gogh ondanks zijn ziekte verder. Zijn stijl bereikte hier een nieuw niveau van expressiviteit: de sterren wervelend boven een nachtelijk landschap, cypressen die als vlammen omhoog rijzen, olijfboomgaarden bewogen door een kosmische wind. Het beroemdste werk uit deze periode — en wellicht zijn bekendste schilderij ooit — is De Sterrennacht (1889), nu te bewonderen in het Museum of Modern Art in New York.

In totaal werkte hij tijdens zijn verblijf van twaalf maanden meer dan 150 schilderijen af, ondanks herhaaldelijke psychotische aanvallen die hem tijdelijk uit het spoor brachten.

Auvers-sur-Oise: Het laatste hoofdstuk (1890)

In mei 1890 verliet Van Gogh Saint-Rémy en reisde naar Auvers-sur-Oise, een pittoresk dorpje ten noorden van Parijs, om onder de hoede te komen van de homeopathische arts en kunstvriend Dr. Paul Gachet. In de 70 dagen die hij er doorbracht, produceerde hij maar liefst 70 schilderijen — bijna één per dag — waaronder het dramatische Korenveld met Kraaien, dat lang werd beschouwd als zijn afscheidsbrief aan de wereld.

Op 27 juli 1890 verwondde Van Gogh zichzelf met een pistoolschot in de borst. Hij overleed twee dagen later, op 29 juli 1890, met zijn broer Theo aan zijn zijde. Hij was 37 jaar oud. Theo van Gogh stierf slechts zes maanden later, op 25 januari 1891.

Het artistieke erfgoed: Van Gogh's blijvende invloed

Vincent van Gogh produceerde in zijn korte loopbaan van slechts tien jaar ruim 2.100 kunstwerken, waaronder ongeveer 860 olieverfschilderijen, 1.300 aquarellen en tekeningen, en honderden brieven. Zijn werken hingen aanvankelijk voor luttele bedragen weg — slechts één schilderij werd tijdens zijn leven verkocht. Vandaag behoren zijn doeken tot de kostbaarste ter wereld.

Zijn invloed reikt ver buiten de schilderkunst. Van Gogh's expressieve gebruik van kleur en lijn inspireerde het fauvisme (Matisse) en het expressionisme (Munch, Kirchner). Zijn emotionele directheid werd een model voor generaties kunstenaars die het innerlijk leven wilden uitdrukken in hun werk. Het Van Gogh Museum in Amsterdam, met de grootste collectie van zijn werken ter wereld, trekt jaarlijks meer dan 2 miljoen bezoekers.

Enkele van de belangrijkste musea wereldwijd met werken van Vincent van Gogh:

Nederland (dichtbij huis!)

Het Van Gogh Museum herbergt de grootste Van Gogh-collectie ter wereld, met ongeveer 200 schilderijen, 400 tekeningen en meer dan 700 brieven.

Het Kröller-Müller Museum (in Nationaal Park De Hoge Veluwe) bezit de op één na grootste collectie, met onder meer het beroemde Caféterras bij nacht.

Verenigde Staten

Het Museum of Modern Art (MoMA) herbergt The Starry Night (1889), zijn meest iconische werk.

Het Metropolitan Museum of Art heeft daarnaast een belangrijke selectie schilderijen uit verschillende periodes van zijn carrière.

Europa

Het Musée d'Orsay toont onder meer Sterrennacht boven de Rhône.

De National Gallery bezit een beroemde versie van Zonnebloemen (1888).

Rusland

Het Pushkin State Museum of Fine Arts bewaart De Rode Wijngaard (1888), het enige schilderij dat tijdens Van Goghs leven werd verkocht.

Azië & Oceanië

Het Sompo Museum of Art bezit een van de versies van Zonnebloemen, die in 1987 voor een recordbedrag werd aangekocht.

De Art Gallery of New South Wales vertegenwoordigt zijn vroege Nederlandse periode met enkele werken.

Van Goghs kunst is vandaag de dag vooral te zien in Europa, Noord-Amerika en delen van Azië en Oceanië, met kleinere vertegenwoordiging elders in de wereld.