Renate Dorrestein (1954–2018)

Vandaag vieren we geboortedag van Renate Dorrestein,
Schrijfster, Feministe en Pionier van de Nederlandse Literatuur

Verderop in dit blog haar biografie

De digitale bewerking van haar portret en de verjaardagskalenders met
366 bijzondere Nederlanders, zijn made by me, Frieke

Klik op een afbeelding om de kalender te bekijken.

Wie was Renate Dorrestein?

Renate Dorrestein (Amsterdam, 25 januari 1954 – Aerdenhout, 4 mei 2018) was een van de meest gelezen en invloedrijke schrijfsters van Nederland. Als romanschrijfster, journalist en gepassioneerde feministe wist zij decennialang een groot publiek te boeien met haar donkere, humoristische en scherpe proza. Haar werk werd in veertien landen vertaald en haar naam is onlosmakelijk verbonden met de tweede feministische golf in Nederland.

Wie Renate Dorrestein wil begrijpen, moet haar niet alleen kennen als schrijfster, maar ook als een vastberaden vrouw die tegenslag na tegenslag wist om te smeden tot literatuur: de zelfmoord van haar zusje, jarenlange strijd tegen de ziekte ME, en uiteindelijk een ongeneeslijke vorm van slokdarmkanker.

Vroege Jaren: Van Amstelveen naar de Redactietafel

Renate Dorrestein groeide op in een liberaal-katholiek advocatengezin in Amstelveen. Haar vader was advocaat, haar moeder was voor haar huwelijk onderwijzeres geweest. Al op de lagere school begon Renate met schrijven — een passie die haar hele leven zou bepalen.

In 1972 haalde zij haar gymnasium-A-diploma aan het Keizer Karel College in Amstelveen. In plaats van te gaan studeren, koos de achtienjarige Renate voor actie: zij volgde een opleiding tijdschriftjournalistiek bij uitgeverij De Spaarnestad in Haarlem en werd al snel de eerste vrouwelijke verslaggever van het weekblad Panorama. Een mannenbolwerk, maar Dorrestein schrok er niet voor terug.

Op haar negentiende versloeg ze de oorlog in Cyprus — een opmerkelijke prestatie voor een jongvolwassen vrouw in de vroege jaren zeventig. Later publiceerde ze in bekende tijdschriften als Het Parool, Viva, Onkruid en Opzij, waar ze uiteindelijk redactrice werd.

Literair Debuut en de Gothic Novel

Hoewel Dorrestein het liefst romans wilde schrijven, werden zo'n tien manuscripten afgewezen voordat een uitgeverij haar talent in 1983 eindelijk ontdekte. Haar debuutroman Buitenstaanders verscheen dat jaar en werd direct een succes: de roman beleefde vele herdrukken en werd in meerdere talen vertaald.

De vroege romans van Dorrestein — waaronder Vreemde streken (1984), Noorderzon (1986) en Een nacht om te vliegeren (1987) — zijn stuk voor stuk gothic novels, een genre dat zij bewust omarmd had. Personages raken opgesloten in beperkte ruimtes en beleven groteske, verontrustende avonturen. Maar achter de donkere verbeelding schuilden altijd maatschappelijke thema's: de positie van de vrouw, de machtsverhoudingen binnen het gezin en de schaduwzijde van het burgerleven.

"Het gaat om vergelding en nog eens vergelding," pleegde Dorrestein over haar romans te zeggen.

Het perpetuum mobile van de liefde: Een Meesterwerk

Met Het perpetuum mobile van de liefde (1988) brak Dorrestein definitief door als serieuze literaire stem. De roman is een literaire verwerking van de zelfmoord van haar jongere zus in 1981 — een gebeurtenis die haar persoonlijkheid en schrijverschap diepgaand zou blijven beïnvloeden. Het boek is autobiografisch van toon, scherp feministisch en doorspekt met schuldgevoel en rouw.

Het ironische motto van het boek — 'Alle mannen in dit boek zijn karikaturen. Dat is historisch zo gegroeid.' — geeft meteen de toon aan. Dorrestein stelde in dit werk de vanzelfsprekendheden rondom liefde, gezin en moederschap ter discussie. De roman werd een bestseller en vestigde haar naam ook buiten Nederland.

Renate Dorrestein als Feministische Stem

Dorrestein was niet alleen schrijfster, maar ook een onvermoeide feministische activiste. Ze ontpopte zich in sneltempo tot een boegbeeld van de tweede feministische golf in Nederland. Via haar columns in Opzij, De Tijd en Viva deelde zij ongegeneerd haar mening over vrouwenzaken, maatschappelijke ongelijkheid en de rol van de vrouw in de literatuur.

Samen met Caroline van Tuyll, Anja Meulenbelt en Elly de Waard richtte zij de Anna Bijns Stichting op, die vanaf 1985 tweejaarlijks een prijs uitreikte aan een Nederlandstalige schrijfster met een feministische stem in haar werk. Deze prijs, die tot 2016 werd uitgereikt, was een concrete uiting van haar inzet voor vrouwelijke auteurs.

Dorrestein koos bewust voor een kinderloos leven — een keuze die zij moest blijven verdedigen in een samenleving die vrouwen pas 'af' achtte mét een gezin. Zij sprak er openlijk over en maakte het tot onderdeel van haar publieke persoonlijkheid.

Leven met ME: Schrijven als Overlevingsstrategie

In de jaren negentig werd bij Dorrestein de chronische vermoeidheidsziekte ME vastgesteld. Ondanks haar ernstige ziekte bleef zij schrijven — zelfs zes bestsellers kwamen tot stand tijdens deze zware periode. In Heden ik (1993) beschreef zij haar ziekteverloop en haar wonderlijke ervaringen met alternatieve geneeskunde.

Haar ziekte maakte haar tot onvrijwillig boegbeeld van ME-patiënten. Ze richtte het ME-Fonds op, al moest dit bij gebrek aan geld in 2004 worden opgeheven. Dorrestein erkende later dat zij niet de ideale pleitbezorger was geweest — te eigenzinnig, te uitgesproken. Maar haar zwakke gezondheid had haar, naar eigen zeggen, wel een empathischer schrijfster gemaakt. Rond 2000 verdwenen de ME-verschijnselen en genas zij volledig.

Belangrijkste Werken van Renate Dorrestein

Dorrestein was een productief schrijfster. Elk jaar verscheen er nieuw werk van haar hand. Hieronder de meest toonaangevende romans:

Buitenstaanders (1983) — Debuutroman, gothic novel, internationale doorbraak.

Het perpetuum mobile van de liefde (1988) — Over de zelfmoord van haar zus, feministisch meesterwerk.

Ontaarde moeders (1992) — Verkenning van moederschap en machtsverhoudingen.

Heden ik (1993) — Autobiografisch werk over de ziekte ME.

Een sterke man (1994) — Genomineerd voor de Libris Literatuurprijs.

Verborgen gebreken (1996) — Verfilmd in 2004 door Paula van der Oest.

Een hart van steen (1998) — Grote internationale belangstelling, genomineerd voor de Publieksprijs.

Zonder genade (2001) — Genomineerd voor de AKO Literatuur Prijs.

Het duister dat ons scheidt (2003) — Duistere psychologische thriller.

De leesclub  (2010) — Over vriendschap en literatuur.

De blokkade (2013) — Over het fenomeen schrijversblok.

Weerwater (2015) — Dystopisch, met een ode aan Kurt Vonnegut.

Een schrijversleven (2018) — Literaire autobiografie, postuum verschenen.

Prijzen en Erkenning

In 1993 ontving Renate Dorrestein de Annie Romein-prijs voor haar gehele oeuvre — een erkenning van haar bijdrage aan de Nederlandstalige literatuur. Haar romans werden genomineerd voor de Libris Literatuurprijs, de AKO Literatuur Prijs en de Publieksprijs, en zij ontving ook internationale nominaties.

Haar relatie met de literaire kritiek was niet altijd gemakkelijk. Critici konden haar werk als schrijfster niet los zien van haar identiteit als feministe. Zij werd weggezet als 'heks' en 'oerfeministe'. Dorrestein zelf liet zich er weinig door van de wijs brengen: 'Dat verschrikkelijke mens. Het kan mij niet schelen,' zei ze vlak voor haar dood.

Bij haar overlijden in 2018 stonden alle grote Nederlandse media uitgebreid stil bij haar dood — een erkenning die zij bij leven niet altijd van de kritiek had gekregen.

Internationale Doorbraak: Vertalingen en Verfilmingen

Renate Dorrestein was een van de meest internationaal georiënteerde Nederlandse schrijfsters van haar generatie. Haar werk werd vertaald en gepubliceerd in veertien landen, waaronder de Verenigde Staten en Japan. Verborgen gebreken werd in 2004 verfilmd door regisseur Paula van der Oest, en ook in Duitsland toonden cineasten interesse in haar werk. In 2011 verscheen de Duitse verfilming van Mijn zoon heeft een seksleven en ik lees mijn moeder Roodkapje voor.

Op uitnodiging van schrijversvereniging PEN correspondeerde Dorrestein in 2014 en 2015 langdurig met de dissidente Chinese schrijfster Liu Di, om te laten zien wat censuur betekent voor schrijvers. Dit resulteerde in de longread Penvriendin in China — een indrukwekkend document over twee schrijfsters in totaal verschillende politieke contexten.

De Laatste Jaren: Kanker en Nalatenschap

In september 2017 maakte Renate Dorrestein publiekelijk bekend dat zij ongeneeslijke slokdarmkanker had. Toch presenteerde zij dat jaar nog trots haar nieuwe boek Dagelijks werk: een schrijversleven, samengesteld uit ongepubliceerde manuscripten, lezingen en artikelen. Op 22 juli 2017 trouwde zij in Zandvoort met haar partner Maarten de Boer, met wie zij al sinds 1990 een relatie had.

Op 4 mei 2018 overleed Renate Dorrestein in Aerdenhout, op 64-jarige leeftijd. Zij liet brieven en dagboeken achter die zij bewust had vernietigd: de regie over haar eigen beeld hield zij tot het einde in handen.

"Stel je voor dat je na je dood, als je je niet meer kunt verweren, een biográáf achter je aan krijgt." — Renate Dorrestein, 2018

In 2025 verscheen de biografie Altijd te paard van Iris Pronk (Querido), die het complexe en fascinerende leven van Dorrestein in kaart bracht — van haar journalistieke vliegende start tot haar laatste woorden over haar eigen nalatenschap.

Conclusie: De Erfenis van Renate Dorrestein

Renate Dorrestein was meer dan een bestseller-schrijfster. Zij was een pionier: op literair vlak met haar gothic novels en scherp maatschappelijk proza, op feministisch vlak als activiste en oprichter van de Anna Bijns Stichting, en op persoonlijk vlak als vrouw die haar eigen leven op haar eigen voorwaarden leefde.

Haar werk raakt aan universele thema's — schuldgevoel, moederschap, machtsverhoudingen, rouw en overleven — maar doet dat altijd met de kenmerkende Dorrestein-humor en een onverschrokken eerlijkheid. Ze was een van de best gelezen schrijvers van Nederland en leefde volledig van haar pen.

Voor wie haar wil (her)ontdekken: begin met Het perpetuum mobile van de liefde of Verborgen gebreken. U ontdekt dan meteen waarom Renate Dorrestein ook lang na haar dood een onmisbare stem blijft in de Nederlandse literatuur.