P.C. Hooft (1581-1647)
Dichter, Toneelschrijver en Historicus

Vandaag vieren we de geboortedag van Pieter Corneliszoon Hooft de belangrijkste Nederlandse literatuurprijs draagt zijn naam.

Verderop in dit blog zijn biografie

De digitale bewerking  van De Muiderkring hierboven en de verjaardagskalender met 366 belangrijke Nederlanders, zijn made by me, Frieke.

Click een afbeelding om de kalender te bekijken.

Pieter Corneliszoon Hooft: Een Kind van de Gouden Eeuw

Pieter Corneliszoon Hooft werd geboren op 16 maart 1581 in Amsterdam, in het hart van een stad die op het punt stond de rijkste en invloedrijkste handelsmetropool ter wereld te worden. Zijn vader, Cornelis Pieterszoon Hooft, was een vermogend koopman in graan en olie die acht maal burgemeester van Amsterdam zou zijn. De familie behoorde tot de Amsterdamse patriciërsklasse, een milieu van macht, geld en toenemende culturele ambitie. Zijn moeder was Aagje Blaeu, uit een geslacht dat later door haar kleinzoon Joan Blaeu zijn naam zou verbinden aan de beroemde atlassen.

Het was een tijd van omwentelingen. De Tachtigjarige Oorlog woedde, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden vocht zich los van het Spaanse gezag, en Amsterdam groeide uit tot een magneet voor handelaren, vluchtelingen, geleerden en kunstenaars uit heel Europa. In dit bruisende klimaat groeide de jonge Pieter op. Hij volgde de Latijnse school en leerde er de klassieke schrijvers kennen — Tacitus, Vergilius, Ovidius — die hem zijn leven lang zouden begeleiden. Al vroeg was duidelijk dat hij meer aantrekking voelde tot boeken en dichtkunst dan tot de koopmanspraktijk van zijn vader.

De Grote Reis: Italië en het Ontwaken van de Renaissance

In 1597, op zestienjarige leeftijd, schreef P.C. Hooft zijn eerste toneelstuk: Achilles en Polyxena. Het was een vroeg bewijs van zijn literaire aanleg, al zou hij het stuk later afwijzen als te onrijp. Een jaar later, in 1598, stuurde zijn vader hem op reis naar Frankrijk en Italië — officieel om handelservaring op te doen, maar in werkelijkheid de opmaat tot een intellectuele verheffing die zijn gehele oeuvre zou stempelen.

In Italië raakte Hooft diep onder de indruk van de renaissance-cultuur: de architectuur van Palladio, de schilderkunst van de Venetianen, de poëzie van Petrarca en Tasso, de geschiedschrijving van Livius en Tacitus. Hij leerde Italiaans en Frans, las de grote humanistische denkers en begon de verbinding te maken tussen de klassieke oudheid en zijn eigen tijd en taal. Het was een transformerende ervaring voor de jonge Amsterdammer, een intellectuele initiatie waaruit hij terugkeerde als een overtuigd humanist met een levenslange missie: de Nederlandse literatuur en geschiedschrijving op het niveau van de grote Europese tradities brengen.

Na zijn terugkeer studeerde Hooft rechten in Leiden, de stad waar ook Hugo Grotius en andere coryfeeën van de Nederlandse geleerdheid thuis waren. Hij voltooide zijn studie en bereidde zich voor op een bestuurlijke loopbaan, maar zijn ware roeping lag elders.

Drost van Muiden: Het Muiderslot als Culturele Tempel

In 1609 werd P.C. Hooft benoemd tot baljuw van Naarden en Gooiland en drost van Muiden — een erebaantje dat hem een bescheiden inkomen en, belangrijker, een ambtswoning van onschatbare waarde opleverde: het Muiderslot. Dit dertiende-eeuwse kasteel aan de monding van de Vecht, even ten oosten van Amsterdam, zou gedurende bijna veertig jaar zijn zomer- en werkverblijf zijn. De winters bracht hij door in zijn huis aan de Keizersgracht in Amsterdam.

Het Muiderslot werd onder Hooft iets uitzonderlijks: een broedplaats van kunst, letterkunde, muziek en wetenschap. Elke zomer trokken schrijvers, geleerden en musici naar het kasteel voor bijeenkomsten die later de geschiedenis zijn ingegaan als de Muiderkring. Aan de lange tafel in de ridderzaal ontmoetten grootheden als Joost van den Vondel, Constantijn Huygens, Maria Tesselschade Roemers Visscher, haar zuster Anna Roemers Visscher, de componist Jan Pieterszoon Sweelinck, en de hoogleraren Gerardus Vossius en Casparus Barlaeus elkaar. Er werden gedichten voorgedragen, muziek gemaakt, taalkwesties besproken en politieke ideeën uitgewisseld. Aan het einde van de zomer namen de gasten afscheid met de hartelijke groet 'tot in de pruimentijd' — een uitdrukking die sindsdien spreekwoordelijk is geworden in de Nederlandse taal.

Hooft was als drost niet uitsluitend een literaire gastheer. Zijn ambt vereiste ook bestuurlijke en juridische werkzaamheden. Uit zijn uitgebreide briefwisseling — meer dan achthonderd brieven zijn bewaard — blijkt dat hij zich als rechter en bestuurder bekommerde om de gewone man, en regelmatig opkwam voor genadeverzoeken van gewone burgers. Zijn lijfspreuk 'Omnibus idem' — hetzelfde voor iedereen — weerspiegelde een principieel gelijkheidsideaal dat in de praktijk van zijn bestuur zichtbaar was.

Liefde, Verlies en Vriendschap

Het persoonlijke leven van P.C. Hooft was doordrenkt van zijn literaire gevoelens. Als jongeman schreef hij minnegedichten voor verschillende vrouwen, waaronder de door hem bewonderde Brechje Spiegel, wier vroege dood hem een ontroerend rouwgedicht ontlokte, het Claech-leidt. In 1610 trouwde hij met Christina van Erp, die hem drie kinderen schonk. Alle drie stierven jong, een verdriet dat Hooft diep trof. In 1624 overleed ook Christina zelf.

Hooft, weduwnaar op drieënveertigjarige leeftijd, richtte zijn blik op Susanna van Baerle, een vrouw die hij 'Arbele' noemde in zijn gedichten — een anagram van haar achternaam. Hij schreef haar vurige minneverzen. Maar Susanna koos voor Constantijn Huygens, vijftien jaar jonger dan Hooft. Met galante berusting schreef Hooft zelfs het bruiloftslied voor hun huwelijk. Zijn tweede echtgenote werd de Antwerpse weduwe Eleonora Hellemans, met wie hij een langdurig gelukkig huwelijk had. Vondel schreef op zijn beurt het bruiloftslied voor déze verbintenis. Met Eleonora kreeg Hooft nog een dochter, Christina. Zijn vriendschap met Vondel en Huygens bleef tot zijn dood ongebroken; ook de steun van Barlaeus, die hem door zijn rouwjaren heen hielp, was van groot belang.

De Dichter: Vernuft, Schoonheid en het Nederlandse Sonnet

Als dichter was P.C. Hooft een meester van het sonnet en het strofisch lied. Zijn poëzie werd gevormd door de Italiaanse en Franse Renaissance — Petrarca, Ronsard, Du Bellay — maar Hooft gaf er een eigen, Nederlandse draai aan. De zinsbouw van de door hem bewonderde Latijnse dichters weergalmde in zijn verzen, en zijn gedichten vereisten aandachtige lezers: ze zijn vernuftig, gemaniëreerd, vol dubbelzinnige beelden en subtiele woordspelingen.

Zijn vroegste gedichten schreef hij als lid van de Amsterdamse rederijkerskamer De Eglentier, die als wapenspreuk 'In liefde bloeyende' voerde. Zijn eerste publicatie verscheen in 1611: de Emblemata amatoria, een bundel met emblemen — afbeeldingen met een spreukachtige ondertitel — over de liefde, aangevuld met minneliederen en sonnetten. Het werk werd anoniem uitgegeven, maar het eerste embleem verried de auteur ondubbelzinnig: Zy steeckt om hoogh het Hooft. In 1636 verscheen zijn gedichtenverzameling Gedichten van den Heere P.C. Hooft, die zijn poëtische nalatenschap bijeenbracht.

Zijn bekendste gedicht is wellicht het innige minnelied Mijn lief, mijn lief, mijn lief (1610), dat met zijn directe toon en muzikale cadans nog altijd gelezen wordt als een van de mooiste liefdesgedichten in de Nederlandse taal. Zijn poëzie wordt door de eeuwen heen overwegend positief gewaardeerd, en in 2002 nam de DBNL hem op als zevende in de canon van de Nederlandse literatuur.

De Toneelschrijver: Van Herdersspel tot Historietreurspel

Naast zijn lyriek schreef P.C. Hooft een reeks toneelstukken die hem een prominente plaats in de Nederlandse literatuurgeschiedenis bezorgden. Zijn vroegste stukken — Achilles en Polyxena (1597) en Theseus en Ariadne (1602) — werden in 1614 zonder zijn toestemming gedrukt, tot zijn ergernis, want hij achtte ze niet rijp genoeg voor publicatie.

Zijn herdersspel Granida (1605) is zijn enige werk waarover hij zelf tevreden was; het werd in 1615 gedrukt en groeide uit tot een geliefd stuk. De Granida vertelt de liefdesgeschiedenis tussen de Perzische prinses Granida en de herder Daifilo, en geldt als het hoogtepunt van het Nederlandse renaissance-herdersspel. Het stuk werd door latere generaties bewonderd om zijn elegante taal en dramatische opbouw.

De rijpste toneelwerken van Hooft zijn zijn historische treurspelen. Geeraerdt van Velsen (1613) behandelt de moord op graaf Floris V van Holland in 1296 — een dramatisch thema dat Hooft bijna letterlijk voor zijn deur vond, op het Muiderslot waar de moord gepleegd was. Het stuk is doordrenkt van politieke ideeën over tirannicide en de grenzen van vorstelijk gezag. Baeto (1617) borduurt voort op deze staatkundige thematiek en verbeeldt een Bataafse oorsprong van de Hollanders. Beide stukken hebben het Nederlandse historische bewustzijn diepgaand beïnvloed. In 1617 schreef Hooft ook het kluchtspel Warenar, een bewerking van de Aulularia van Plautus, die tot de beste blijspelen uit de Gouden Eeuw behoort.

De Historicus: De Nederlandsche Historiën als Levenswerk

De laatste twintig jaar van zijn leven wijdde P.C. Hooft zich grotendeels aan het werk waarmee hij de eeuwen heeft getrotseerd: de Nederlandsche Historiën. Geïnspireerd door de Historiën van de Romeinse geschiedschrijver Tacitus, wilde Hooft de geschiedenis van de Nederlandse Opstand beschrijven — niet als een droge opsomming van feiten, maar als een levend, moreel verhaal dat de lezer verhief en de ziel van de natie blootlegde.

Het werk besloeg de periode van 1555 tot de moord op Willem van Oranje in 1584. Hooft verrichtte voor zijn tijd uitzonderlijk nauwgezet bronnenonderzoek, raadpleegde archieven, brieven en getuigenverslagen, en bewerkte dit alles tot een historiografisch meesterwerk in een stijl die voor het Nederlandse proza een nieuw niveau vestigde. In 1626 verscheen zijn biografie van de Franse koning Hendrik de Grote — Hendrik de Grote — als een voorstudie en vingeroefening in de kunst van de historische proza. Acht jaar had hij aan dat werk gewerkt.

De eerste twintig boeken van de Nederlandsche Historiën verschenen in 1642, na veertien jaar noeste arbeid. Zijn taalzorg was legendarisch: in brieven en gesprekken met Vondel en andere vrienden debatteerde hij eindeloos over spelling, woordkeus en zinsbouw. Zijn beschouwingen over de Nederlandse taal legde hij vast in Waernemingen op de Hollandsche Tael (1638). Hooft kon zijn levenswerk niet voltooien: de laatste zeven delen verschenen postuum in 1654, bezorgd door zijn zoon Arnout.

Humanisme en Levensbeschouwing

P.C. Hooft was de verpersoonlijking van het Nederlandse humanisme. Hij hield er een humanistische levensbeschouwing op na, geïnspireerd door Erasmus en de Italiaanse denkers, waarin voor kerkelijk dogma geen centrale plaats was. Hij was niet aangesloten bij een kerkgenootschap en koos in de bittere strijd tussen de Gereformeerden — de remonstranten en contraremonstranten — geen partij. Dit politiek en religieus neutralisme stelde hem in staat vrienden te onderhouden van de meest uiteenlopende overtuigingen, van de rooms-katholieke Vondel tot de streng calvinistische Huygens.

Zijn politieke ideeën — zichtbaar in zijn toneelstukken en historiografie — waren die van een verlicht republikein: hij geloofde in gematigde, op recht gebaseerde regeerkunst, in de bescherming van de vrijheid van geweten en in de plicht van regenten om hun onderdanen rechtvaardig te behandelen. Zijn lijfspreuk 'Omnibus idem' was daarin programmatisch.

De Laatste Jaren en een Waardig Afscheid

In zijn laatste levensjaren werd P.C. Hooft geplaagd door reumatische pijnen, maar hij bleef doorwerken aan de Nederlandsche Historiën. Zijn vriendenkring slonk: sommige vrienden stierven, anderen verhuisden of verwijderden zich. De trouwe Barlaeus bleef hem gezelschap houden en hielp hem afleiding te vinden van zijn kwalen. Zijn laatste gedichten waren drie grafdichten voor prins Frederik Hendrik van Oranje, die in mei 1647 overleed.

Hooft woonde de begrafenis van de prins bij in Den Haag. Op de terugweg vatte hij koorts en buikloop. Op 21 mei 1647 overleed Pieter Corneliszoon Hooft, zesenzestig jaar oud. Hij werd begraven in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Bij zijn begrafenis werd zijn treurspel Geeraerdt van Velsen opgevoerd. De dichter en predikant Geeraerdt Brandt, die ook zijn biografie schreef, sprak de lijkrede uit en sloot af met een roem die de eeuwen zou overwinnen: hij prees zijn toehoorders gelukkig dat zij hadden geleefd ten tijde van de grootste dichter die Holland ooit had voortgebracht.

Nalatenschap: De P.C. Hooft-prijs en een Blijvende Roem

De nalatenschap van P.C. Hooft is veelzijdig en robuust. Als dichter vestigde hij het Nederlandse sonnet en het renaissancelied op een ongekend hoog niveau. Als toneelschrijver gaf hij het Nederlandse historische treurspel zijn klassieke vorm. Als historicus schreef hij een meesterwerk dat nog altijd geldt als een van de hoogtepunten van het Nederlandse historische proza. Als organisator van de Muiderkring creëerde hij een literair-wetenschappelijk netwerk dat de Gouden Eeuw haar culturele glans meegaf.

In de volksherinnering leeft zijn naam voort via de P.C. Hooftstraat in Amsterdam — paradoxaal genoeg het adres van de duurste designwinkels van de stad, een contrast met de sobere humanist die zijn naam draagt. Cultureel veel treffender is de P.C. Hooft-prijs voor de Letterkunde, ingesteld in 1947 ter gelegenheid van zijn driehonderdste sterfdag. Aanvankelijk een staatsprijs, later toegekend door een onafhankelijke stichting, is deze prijs uitgegroeid tot de meest prestigieuze Nederlandse literatuurprijs voor een volledig oeuvre. Tot de laureaten behoren namen als Gerrit Achterberg, Willem Frederik Hermans, Harry Mulisch, Hella S. Haasse en vele anderen — een reeks die laat zien hoezeer de naam Hooft synoniem is geworden met literaire grootsheid in de Nederlandse taal.

Vier eeuwen na zijn dood blijft P.C. Hooft een referentiepunt. Niet alleen voor literatuurhistorici en filologen, maar voor iedereen die begrijpt dat taal, geschiedenis en verbeelding onlosmakelijk verbonden zijn — en dat de moeite van het schrijven altijd ook de moeite van het leven is.