M. Vasalis (1909-1990)

Vandaag vieren we de verjaardag van M. Vasalis, het pseudoniem van Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans (1909–1998)

Verderop in dit blog Het leven, werk en erfenis van deze  geliefde Nederlandse Dichteres

De bewerking van haar portret hierboven en de verjaardagskalender
met 366  bijzondere Nederlanders, zijn made by me.

Click op de afbeelding om de kalender te bekijken

Wie was M. Vasalis?

Vasalis is een van de meest geliefde en invloedrijke dichters in de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Haar werkelijke naam was Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans, geboren op 13 februari 1909 in Den Haag. Onder het pseudoniem M. Vasalis publiceerde zij een betrekkelijk klein maar uitzonderlijk krachtig oeuvre dat generaties lezers heeft geraakt en dat nog steeds wordt herlezen, bestudeerd en gekoesterd.

Vasalis combineerde in haar gedichten persoonlijke emotie met universele thema's als liefde, vergankelijkheid, natuur en de menselijke conditie. Haar taal is helder en toegankelijk, maar tegelijkertijd diepzinnig en veelgelaagd. Het is deze combinatie die haar poëzie tijdloos maakt en die haar een vaste plek geeft in het hart van de Nederlandse literatuur.

Vroege Leven en Opleiding

Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans groeide op in een intellectueel milieu in Den Haag. Na haar middelbareschooltijd studeerde zij medicijnen aan de Universiteit van Utrecht, een opleiding die zij succesvol afrondde. Later specialiseerde zij zich in de psychiatrie en werkte zij als psychiater, een vak dat onmiskenbaar zijn sporen heeft nagelaten in haar literaire werk.

Het samenspel tussen haar wetenschappelijke achtergrond en haar artistieke gevoeligheid is een van de meest fascinerende aspecten van haar persoonlijkheid. Als psychiater verstond zij de kunst om het innerlijk leven van mensen te doorgronden; als dichter wist zij dit innerlijk leven te verwoorden met een schoonheid en precisie die haar tijdgenoten verstomde.

Haar pseudoniem M. Vasalis koos zij bewust: het bood haar de mogelijkheid om haar professionele en haar literaire identiteit te scheiden, en gaf haar tegelijkertijd de vrijheid om zich volledig te uiten in haar poëzie zonder de verwachtingen die haar eigen naam met zich meedroeg.

Debuut en Literaire Doorbraak

Parken en Woestijnen (1940)

In 1940 debuteerde M. Vasalis met de dichtbundel Parken en woestijnen, een bundel die onmiddellijk opviel door haar bijzondere toon en haar uitzonderlijke beheersing van het vers. De bundel verscheen in het jaar van de Duitse bezetting van Nederland, een omstandigheid die de thema's van vergankelijkheid en kwetsbaarheid die in de gedichten doorklinken, een extra resonantie gaf.

Parken en Woestijnen bevat enkele van Vasalis' bekendste gedichten, waaronder gedichten over de natuur in en rondom Den Haag. De bundel toont hoe Vasalis de buitenwereld, de natuur en het innerlijk leven van de mens met elkaar verbindt in beelden die zowel concreet als symbolisch zijn.

Vergezichten en Gezichten (1954)

Veertien jaar na haar debuut publiceerde Vasalis haar tweede bundel, Vergezichten en gezichten. Deze bundel toonde een dichteres in volle rijpheid: de thema's waren verdiept, de beelden nog scherper, de emotionele lading nog intenser. Ook deze bundel werd door critici en lezers enthousiast ontvangen en bevestigde haar positie als een van de belangrijkste dichters van haar generatie.

In Vergezichten en Gezichten treffen we gedichten over de liefde, ouderdom en dood, en de vreugde en het verdriet van het alledaagse leven. Vasalis weet het grote en het kleine, het universele en het persoonlijke, steeds opnieuw op een ontroerende manier met elkaar te verbinden.

De Vogel Phoenix (1947) en later werk

Naast haar twee grote dichtbundels publiceerde Vasalis ook De Vogel Phoenix (1947), een kleinere bundel die haar dichterlijke veelzijdigheid demonstreerde. Haar totale gepubliceerde oeuvre is compact van omvang, maar heeft een diepgang en kwaliteit die grote dichters sieren.

Thema's en Stijl in de Poëzie van Vasalis

Natuur als spiegel van de ziel

Een van de meest opvallende kenmerken van Vasalis' poëzie is haar gebruik van de natuur als spiegel van het innerlijk leven. Bomen, water, seizoenen, dieren en het wisselende licht komen telkens terug als dragers van emotie en betekenis. De natuur is bij Vasalis nooit slechts een decor: zij is een gesprekspartner, een maat van de menselijke ervaring.

Zo schrijft zij over de ginkgoboom als een wezen dat de eeuwen trotseert, over de herfst als een tijd van afscheid en schoonheid tegelijk, over het licht dat breekt door bomen en iets wezenlijks onthult over de toestand van het menselijk hart.

Vergankelijkheid en schoonheid

Vergankelijkheid is misschien wel het centrale thema in het werk van M. Vasalis. Haar gedichten zijn doordrongen van het besef dat alles voorbijgaat, dat schoonheid vluchtig is, dat het leven eindig is. Maar bij Vasalis leidt dit besef niet tot wanhoop of nihilisme: juist de vergankelijkheid maakt de schoonheid intens, juist het voorbijgaan maakt het moment kostbaar.

Liefde en menselijke verbondenheid

Naast de natuur en de vergankelijkheid is de liefde een kernthema in Vasalis' poëzie. Zij schrijft over liefde in al haar vormen: romantische liefde, ouderliefde, vriendschapsliefde en de liefde voor het leven zelf. Haar liefdesdichten zijn niet sentimenteel maar diep en eerlijk: zij tonen de liefde in haar volle complexiteit.

Taal en dichterlijke vorm

Vasalis schreef overwegend in traditionele vormen, met regelmatige rijmschema's en een muzikale ritmiek. Maar haar gebruik van deze traditionele vormen is nooit star of schools: zij buigt de conventies naar haar hand en gebruikt rijm en ritme als middel om emotie te intensiveren en betekenis te verdiepen. Haar taal is helder en concreet, maar ook rijk aan beelden en associaties.

Persoonlijk Leven

Vasalis was getrouwd en had kinderen. Zij woonde een groot deel van haar leven in Groningen, waar zij ook als psychiater werkte. Over haar persoonlijk leven sprak en schreef zij weinig in het openbaar: zij beschermde haar privacy zorgvuldig.

Wat wel bekend is, is dat haar werk en haar leven nauw met elkaar verweven waren. De ervaringen van liefde en verlies, van moederschap en ouderdom, van professioneel engagement en persoonlijk verdriet zijn allemaal aanwezig in haar poëzie, ook al worden zij zelden direct autobiografisch benoemd. Vasalis wist het persoonlijke te transformeren tot het universele.

Margaretha Droogleever Fortuyn-Leenmans overleed op 4 januari 1998 in Groningen, op 88-jarige leeftijd. Zij liet een klein maar onvergetelijk oeuvre na dat haar naam voor altijd heeft verbonden met het beste van de Nederlandse poëzie.

Ontvangst, Prijzen en Erkenning

De literaire ontvangst van M. Vasalis was van meet af aan bijzonder positief. Critici prezen haar vermogen om diepe emoties te verwoorden in heldere, muzikale taal. Zij ontving verschillende literaire prijzen en eerbewijzen, waaronder de P.C. Hooftprijs, de hoogste Nederlandse literaire onderscheiding voor een volledig oeuvre.

Haar gedichten worden herdrukt, geciteerd, voorgedragen en gedeeld, generatie na generatie. Zij worden gelezen bij begrafenissen en herdenkingen, bij geboortes en huwelijken, op scholen en in huiskamers. Dit brede publieksbereik getuigt van een diep menselijke kwaliteit in haar werk die alle literaire labels overstijgt.

De Erfenis van M. Vasalis in de Nederlandse Literatuur

De invloed van M. Vasalis op de Nederlandse literatuur is moeilijk te overschatten. Zij heeft generaties dichters geïnspireerd en laten zien dat toegankelijke, emotioneel rijke poëzie geen concessie hoeft te doen aan literaire kwaliteit. Haar werk is een bewijs dat de grote vragen van het menselijk bestaan in heldere, prachtige taal verwoord kunnen worden.

Haar gedichten worden nog steeds veelvuldig opgenomen in bloemlezingen en schoolcurricula. Zij zijn vertaald in verschillende talen, waardoor haar stem ook buiten de Nederlandstalige wereld weerklank heeft gevonden.

Bekende Gedichten van M. Vasalis

Tot de bekendste en meest geciteerde gedichten van M. Vasalis behoren de volgende werken:

Als je een landschap was waar ik doorheen kon lopen — Haar meest gelezen gedicht: een ontroerend liefdesgedicht over de wens om volledig op te gaan in de ander.

De Idioot in het Bad — Een ontroerend gedicht over de kwetsbaarheid van het menselijk bestaan, geschreven vanuit haar psychiatrische ervaring.

Sotto voce — Een ontroerend gedicht over verdriet en afscheid, bekend om de openingsregel over de vele soorten van verdriet.

Herfst — Een meditatie over vergankelijkheid en de naderende dood, met een indringend beeld van de herfstlucht.

Afsluitdijk — Een sfeervol nachtgedicht over een busreis over de Afsluitdijk, met de zee aan weerszijden en slapende matrozen.

Tijd — Een droomgedicht over de beleving van tijd, waarin alles razendsnel beweegt terwijl de dichter zelf langzaam leeft.

Conclusie: M. Vasalis als Tijdloze Stem

Vasalis is meer dan een dichter: zij is een stem die de diepste gevoelens van mensen onder woorden brengt op een manier die tegelijkertijd persoonlijk en universeel is. Haar kleine oeuvre heeft een onuitwisbare indruk achtergelaten op de Nederlandse literatuur en op iedereen die haar gedichten heeft gelezen.

In een tijd waarin de poëzie soms wordt gezien als een elitair of moeilijk toegankelijk genre, bewijst het werk van Vasalis dat goede poëzie kan spreken tot iedereen: dat zij troost kan bieden, schoonheid kan openbaren en het leven kan verdiepen. Dit is haar grootste erfenis, en dit is waarom haar naam en haar werk blijven leven, lang na haar dood.

Voor wie nog niet vertrouwd is met haar werk, is er geen beter moment dan nu om de bundels Parken en Woestijnen en Vergezichten en Gezichten ter hand te nemen. En voor wie haar werk al kent: herlezen is altijd de moeite waard.