Fien de la Mar (1898–1965)

Vandaag vieren we de geboortedag van Fien de la Mar, De onsterfelijke diva van het Nederlandse toneel en cabaret

Verderop in dit blog haar Biografie

De digitale bewerking hierboven en de verjaardagskalender met 366 bijzondere Nederlanders, zijn made by me, Frieke.

Click op een afbeelding om de kalender te bekijken.

Fien de la Mar een onsterfelijke diva

Fien de la Mar — voluit Josephina Johanna de la Mar — werd op 2 februari 1898 geboren in Amsterdam en groeide uit tot de meest gevierde actrice en cabaretière van Nederland in de eerste helft van de twintigste eeuw. Met haar donkere, buigzame stem, haar aangeboren gevoel voor timing en haar overweldigende podiumaanwezigheid speelde zij vrijwel iedereen van het toneel. Ze was een natuurtalent van de hoogste orde, een echte 'monstre sacré' van de Nederlandse podiumkunsten — en tegelijk een vrouw vol tegenstrijdigheden, wier leven even dramatisch was als haar beste rollen.

Een theaterfamilie door drie generaties

Fien de la Mar groeide op in een door en door theatrale wereld. Haar moeder Clasina Margaretha Klopper begon haar loopbaan als jong revuemeisje en leerde via het vak de acteur en theaterdirecteur Louis de la Mar kennen. Toen zij trouwden, nam Clasina zijn achternaam aan — en zo erfde ook de jonge Josefien de familienaam die haar later beroemd zou maken. Vader Louis de la Mar was een bekende figuur in de Amsterdamse theaterwereld, en de combinatie van zijn naam en zijn netwerk opende voor zijn dochter deuren die voor anderen gesloten bleven.

Fien bracht haar vroege jeugd door bij haar grootouders van moederskant in het rustige dorpje Sloten, vlak bij Amsterdam. Haar ouders — vader Louis de la Mar en moeder Clasina Margaretha Klopper — waren actief in het theatervak en toerden door het land. Ze zorgden er wel voor dat hun dochter niets tekort had: zang- en pianolessen en een degelijke schoolopleiding waren vanzelfsprekend.

School ingeruild voor de planken

Drie maanden voor haar eindexamen verliet Fien de HBS. Een diploma leek haar overbodig. Op haar achttiende debüteerde zij op voorspraak van vader Louis in een revue van Marius Spree. Haar eerste serieuze toneelrollen volgden bij het Rotterdamsch-Hofstad Toneel, waar zij onder meer speelde in Pygmalion van George Bernard Shaw (1928). De weg naar de top was onafwendbaar.

De grote carrière: toneel, cabaret en film

Tussen de twee wereldoorlogen was Fien de la Mar de onbetwiste koningin van het Nederlandse theater. Zij beheerste elk genre: van het grote drama tot de luchtige operette, van het cabaret tot de revue. Meer dan twintig toneelrollen, optredens bij zeven cabaretgezelschappen en hoofdrollen in niet minder dan acht van de 37 vooroorlogse Nederlandse speelfilms — haar staat van dienst was indrukwekkend.

Het cabaret: thuis bij de groten

In het cabaret vond Fien de la Mar haar meest natuurlijke biotoop. Ze werkte samen met de grootste namen van haar tijd: Louis Davids, Rudolf Nelson, Martie Verdenius en Cor Ruys. Haar timing was feilloos, haar manier van een lied kleuren uniek. Ze kon een komische sketch maken tot een kleinood en een serieuze chanson laden met emotie die het publiek letterlijk de adem benam. Collega's spraken vol ontzag over de vrouw 'naast wie alle andere artiesten verbleekten' — en voegden er soms gefrustreerd aan toe dat ze dit allemaal moeiteloos leek te doen, nauwelijks gerepeteerd, volledig op intuïtie.

Filmster: Bleeke Bet en De Jantjes

Toen in de jaren dertig de Nederlandse speelfilm opkwam, stapte Fien de la Mar zonder aarzelen voor de camera. In 1934 verscheen ze in twee van de meest succesvolle films die Nederland ooit had geproduceerd: De Jantjes en Bleeke Bet. In die laatste film zong zij het lied Ik wil gelukkig zijn — een nummer dat onmiddellijk haar handelsmerk werd en waarmee zij het hele land veroverde. Filmopnames vond ze overigens zelf tamelijk 'armetierig gedoe', maar het publiek dacht daar anders over. In 1935 volgden Op stap en De big van het regiment, en later nog Klokslag twaalf (1936), De spooktrein (1939) en Ergens in Nederland (1940).

"Ik wil gelukkig zijn" — het lied uit Bleeke Bet werd haar lijflied, en de tekst was haar op het lijf geschreven.

De Tweede Wereldoorlog: weigering en stilte

Tijdens de Duitse bezetting van Nederland bevond Fien de la Mar zich in een bijzondere positie. Omdat haar moeder niet-joods was, mochten de bezettende autoriteiten haar formeel toestaan te blijven optreden. Toch weigerde zij in 1943 zich in te schrijven bij de Nederlandsche Kultuurkamer — het nazi-gecontroleerde orgaan waaraan alle actieve kunstenaars zich dienden te onderwerpen. Met die weigering legde ze vrijwillig haar carrière stil. Het was een daad van principieel verzet die haar collega's en haar publiek niet vergaten.

In 1941 was zij getrouwd met architect en aannemer Piet Grossouw, de man die al ruim tien jaar haar rots in de branding was. Ze hadden elkaar leren kennen in café Schiller op het Rembrandtplein — het artistieke hart van Amsterdam — en woonden samen in een flat in de Beethovenstraat, door Grossouw zelf ontworpen.

Naoorlogse comeback en eigen theater

Na de bevrijding in 1945 keerde Fien de la Mar triomfantelijk terug. Zij speelde mee in het anti-oorlogsstuk Vrij volk bij Toneelgroep 5 mei 1945 en trad op bij Cabaret Cor Ruys (1946) en Cabaret Willy van Hemert (1947). Het was alsof ze nooit was weggeweest.

Theater De la Mar aan de Marnixstraat

In 1947 gaf haar man haar het mooiste cadeau denkbaar: een eigen theater. Grossouw kocht het uitgebrande gebouw van de voormalige Spieghelschool aan de Marnixstraat in Amsterdam — een pand dat tijdens de oorlog deels was verwoest door een aanslag van het verzet op de Duitse bezetter — en liet het verbouwen tot een intiem theater met zo'n vijfhonderd plaatsen. Het werd vernoemd naar haar vader: Theater De la Mar. Fien opende het met de titelrol in Maya van Simon Gantillon en werkte er samen met onder anderen de grote Ko van Dijk.

Artistiek was het theater een succes. Zakelijk was het een ramp. Het publiek bleef weg, de kosten stapelden zich op en Fien bleek als directrice — met haar eigenzinnige, grillige karakter — volstrekt ongeschikt voor de bedrijfsvoering. In 1952 nam een driemanschap onder leiding van Wim Sonneveld het theater over; het werd omgedoopt tot het Nieuwe De la Mar Theater, dat tot op de dag van vandaag bestaat.

Een tragisch einde

Na het overlijden van Piet Grossouw in 1957 begon voor Fien de la Mar een periode van pijn en verval. Werk droogde op, geld raakte op, het drankgebruik nam toe en de eenzaamheid sloeg toe. Een mislukte zelfmoordpoging liet haar linkerarm verlamd. Een psychiatrische opname volgde. Ze keerde nog eenmaal terug voor een televisierol, maar haar geestelijke gezondheid verslechterde verder.

Op 18 april 1965 sprong Fien de la Mar uit het raam van haar flat op de Beethovenstraat, op de avond van Eerste Paasdag. Ze overleefde de val vijf dagen lang. Op de vraag waarom ze dit had gedaan, antwoordde ze: 'Om alles.' Op 23 april 1965 overleed zij. Ze werd begraven op de Amsterdamse begraafplaats Zorgvlied.

In Utrecht en Beverwijk is een straat naar haar vernoemd. Het theater aan de Marnixstraat — een van de meest geliefde theaters van Amsterdam — draagt nog altijd haar naam.

De erfenis van Fien de la Mar

Fien de la Mar belichaamde een tijdperk. In de gouden jaren van het Nederlandse theater en de vroege speelfilm was zij het stralende middelpunt — veelzijdig, onontkoombaar en altijd net dat beetje meer dan al haar tijdgenoten. Haar films zijn bewaard gebleven en zijn vandaag de dag te bekijken als levende getuigenissen van een uitzonderlijk talent. Wie haar ziet in De Jantjes of Bleeke Bet begrijpt onmiddellijk waarom zij generaties heeft geboeid.

Ze was geen eenvoudige vrouw. Haar grilligheid, haar drankgebruik en haar onevenwichtigheid kostten haar vrienden en kansen. Maar de talenten die haar vader Louis had herkend en gekoesterd — die stem, dat gevoel voor drama én komedie, die totale aanwezigheid op het podium — waren van een kaliber dat zelden voorbijkomt. Voor wie geïnteresseerd is in de geschiedenis van het Nederlandse theater, het interbellum of de vroege Nederlandse cinema is Fien de la Mar een onmisbare naam.

Ik Wil Gelukkig Zijn is een bijzondere documentaire  over Fien de la Mar door Annette Apons. De documentaire gaat over het soms getroebleerde leven van deze uitzonderlijke actrice en cabaretière