19 april | DE GEBOORTEDAG VAN JOHN KRAAIJKAMP SR.

Ras-entertainer, komiek en icoon van de Nederlandse amusementswereld

Verderop in dit blog: zijn biografie

De digitale bewerking van een portret van Kraaijkamp en de verjaardagskalender met 366 bijzondere Nederlanders zijn made by me, Frieke

Klik op april of ram om de kalender te bekijken.

Wie was John Kraaijkamp sr.?

John Kraaijkamp sr. — geboren als Jan Hendrik Kraaijkamp op 19 april 1925 in Amsterdam — was meer dan een halve eeuw lang een van de meest geliefde en veelzijdige entertainers van Nederland. Als acteur, komiek, zanger en toneelspeler groeide hij uit tot een onbetwist icoon van de Nederlandse amusementswereld. Zijn perfecte gevoel voor timing, zijn aanstekelijke uitstraling en zijn vermogen om zowel het grote publiek als theatercritici te boeien, maakten hem tot een unieke figuur in de vaderlandse cultuurgeschiedenis.

Kraaijkamp debuteerde al op veertienjarige leeftijd als 'Neerlands Jeugdige Tenor', een veelzeggende bijnaam voor een jongen die zijn weg in de schijnwerpers met zang begon. Ruim 65 jaar later nam hij afscheid van het podium, en dat afscheid voelde heel Nederland. Toen hij op 17 juli 2011 overleed in het Rosa Spier Huis in Laren, volgden ruim een half miljoen mensen de herdenkingsbijeenkomst live op televisie. Die enorme betrokkenheid zegt alles over de plaats die 'De Oude Kraaij' in het hart van de Nederlanders had veroverd.

Jeugd en vroege carrière: van straathoek tot schijnwerper

Amsterdam in de jaren dertig en veertig was de bakermat van John Kraaijkamp. Als jonge tiener ontdekte hij zijn talent voor optreden en zang. Hij begon zijn loopbaan in cafés, bioscopen en kleine theaters in de stad — precies de plekken waar het volksvermaak bruiste. Later zou hij zelf terugblikken op zijn oorsprong: "Een mannetje op een straathoek die de mensen aan het lachen maakte. Zo ben ik ook begonnen."

In de jaren vijftig werkte Kraaijkamp als bassist-entertainer in Amsterdamse gelegenheden zoals Place Pigalle. Het was in die periode dat hij werd ontdekt door de jonge acteur Rijk de Gooyer. Die ontmoeting zou zijn leven voorgoed veranderen.

Het legendarische duo: Johnny & Rijk

De samenwerking tussen John Kraaijkamp en Rijk de Gooyer geldt als een van de meest succesvolle komische partnerschappen in de Nederlandse televisiegeschiedenis. Samen namen zij het nummer 'Twee jongens en een gitaar' op — het begin van een jarenlange artistieke vriendschap. In hun gezamenlijke shows nam Rijk de Gooyer steevast de rol van 'aangever' op zich, terwijl Kraaijkamp de comedy voor zijn rekening nam. Die verdeling werkte als een geoliede machine.

In 1962 stonden ze samen in het overbekende 'Open het Dorp', de legendarische marathonuitzending van Mies Bouwman, waar ze optraden in hun pyjama — een beeld dat bij velen op het netvlies gegrift staat. Vanaf 1964 presenteerden zij de 'Johnny & Rijk Shows' (later 'n Paar Apart), en in de jaren zestig en zeventig waren ze niet van het scherm weg te denken. Hoogtepunt was hun gouden plaat voor 'De Bostella' in 1968. Van 1970 tot 1971 hadden ze zelfs een eigen show op de Duitse televisie: 'Spass durch Zwei'.

Toen De Gooyer in 1973 een filmcarrière begon te verkennen, vonden de twee ieder hun eigen weg — maar de vriendschap bleef. In de jaren tachtig stonden zij opnieuw samen in de AVRO-serie 'De Brekers', naast Adèle Bloemendaal en Sacco van der Made.

Theatercarrière: meer dan een komiek

Hoewel het grote publiek Kraaijkamp vooral kende als komisch televisietalent, was zijn theatercarrière minstens zo indrukwekkend — en misschien, in zijn eigen ogen, het allerbelangrijkste deel van zijn leven. "Het theater heeft hem het meeste lief," citeerde zijn zoon John Kraaijkamp jr. meermalen. En dat was zichtbaar in zijn keuzes.

Vanaf 1958 was hij actief bij toneelgezelschap Ensemble, gevolgd door het Amsterdams Volkstoneel (1962–1964). Hij speelde in musicalproducties als 'Irma la Douce' (1962–1964) en 'De Man van La Mancha' (1969–1970), en kroop in de huid van Fagin in 'Oliver!'. Van 1979 tot 1984 was hij verbonden aan het RO Theater, waar hij ook serieuze rollen op zich nam — waaronder King Lear van Shakespeare.

Het hoogtepunt van zijn toneelcarrière was ongetwijfeld zijn vertolking van de titelrol in 'Jacques de fatalist en zijn meester', gebaseerd op de roman van Denis Diderot. Voor deze rol ontving hij in 1984 de Louis d'Or — de hoogste Nederlandse toneelonderscheiding. In 1987 volgde de Johan Kaartprijs voor zijn bijzondere bijdrage aan de Nederlandse podiumkunsten.

Filmografie: van blijspel tot meesterwerk

Naast zijn theater- en televisiewerk bouwde Kraaijkamp ook een aanzienlijk filmoeuvre op. Zijn vroege filmrollen — in titels als 'Daniël' (1971) en 'Vroeger kon je lachen' (1983) — hadden vaak een komisch karakter. Maar in 1986 verraste hij vriend en vijand met twee totaal verschillende meesterwerken.

In 'De Aanslag' (1986), de verfilming van Harry Mulisch' roman door Fons Rademakers, speelde Kraaijkamp de gepassioneerde en verbitterde verzetsman Cor Takes. Een rol zo ver van zijn komische imago dat velen versteld stonden. In datzelfde jaar speelde hij ook een hoofdrol in Jos Stellings 'De Wisselwachter'. Voor beide prestaties tegelijk ontving hij het Gouden Kalf voor Beste Acteur — een zeldzame en bijzondere erkenning.

Kraaijkamp leende zijn stem ook aan diverse Disney-karakters. Hij was de stem van Meester Vetje (Mr. Smee) in 'Peter Pan', Doli in 'Taran en de Toverketel', en Scuttle in 'De Kleine Zeemeermin' (1989).

Televisie: van varieté tot sitcom

Op televisie was Kraaijkamp een vaste waarde. Na de shows met Rijk de Gooyer had hij zijn eigen 'Johnny Kraaijkamp Show' bij de KRO en later de TROS. Van 1988 tot 1991 speelde hij de hoofdrol in de gevangenissitcom 'Laat maar zitten'.

Zijn grootste televisiesucces op latere leeftijd was de rol van Piet Boverkerk in de comedyserie 'Het Zonnetje in Huis' (1993–2003). In deze serie speelde hij een koppige oude man die introk bij zijn zoon en schoondochter. Bijzonder was dat zijn echte zoon, John Kraaijkamp jr., zijn tv-zoon speelde, geflankeerd door Martine Bijl. Voor deze rol ontving hij in 1998 een Gouden Beeld.

Zijn allerlaatste televisierol speelde hij in 2007 in de serie 'Kinderen geen bezwaar', waarin hij op ironische wijze de rol van Albert op zich nam — een personage dat beweerde John Kraaijkamp sr. zeer onsympathiek te vinden.

Privéleven: talent en turbulentie

Het leven van John Kraaijkamp was niet alleen gevuld met succes. Achter de schermen kende hij perioden van depressies en een strijd met alcohol. Hij was driemaal gehuwd. Zijn eerste huwelijk met Riemade Elisabeth Panhuijsen ( Rim Sartori) schonk hem zoon John jr. en dochter Ellis Signe. Zijn tweede huwelijk met Tilly van Duikeren leverde zoon Michel op. In 1974 trouwde hij met Mai Lun Lee, met wie hij dochter Sanne kreeg.

Zijn rust zocht hij in de natuur — vissend op zijn boot of vanaf de waterkant. Zijn werk was tegelijkertijd zijn redding. Zijn zoon beschreef hem als: "Een hysterische man die niet zonder kan. Dat vak heeft hem uiteindelijk in staat gesteld om de depressies te bedwingen."

De laatste jaren woonde hij in het Rosa Spier Huis in Laren. Daar overleed hij op 17 juli 2011, omringd door zijn familie.

Prijzen en onderscheidingen (overzicht)

• 1984 — Louis d'Or: Voor de titelrol in 'Jacques de fatalist en zijn meester'.
• 1986 — Gouden Kalf voor Beste Acteur: Voor zijn rollen in 'De Aanslag' en 'De Wisselwachter'.
• 1987 — Johan Kaartprijs: Voor zijn buitengewone bijdrage aan de Nederlandse podiumkomedie.
• 1998 — Gouden Beeld: Voor Beste Acteur in een Comedy (Het Zonnetje in Huis).
• 2007 — Blijvend Applaus Prijs: Een oeuvreprijs voor zijn gehele carrière.

John Kraaijkamp sr.: een blijvend monument

John Kraaijkamp sr. was een cultureel fenomeen. Van zijn vroegste optreden als jongenstenor tot zijn laatste ironische zelfportret op televisie: hij bleef authentiek en gedreven. Zijn naam leeft voort in de John Kraaijkamp Musical Awards, in de klassieke sketches met Rijk de Gooyer, en in de herinneringen van generaties Nederlanders. Hij was een ras-entertainer: breed inzetbaar, diepgaand en bovenal zeer geliefd.

Jan Hendrik (John) Kraaijkamp sr. · Amsterdam 19 april 1925 – Laren 17 juli 2011