Willeke van Ammelrooy

De grande dame van de Nederlandse film

Vandaag vieren we de geboortedag van een van de meest veelzijdige Nederlandse actrices, Willeke van Ammelrooy.

Verderop in dit blog haar biografie.

De digitale bewerking van haar portret hierboven en de verjaardagskalender met 366 bijzondere Nederlanders zijn made by me, Frieke

Click op een afbeelding om de kalender te bekijken.

Willeke van Ammelrooy: De Grande Dame van de Nederlandse Film

Willeke van Ammelrooy – geboren op 5 april 1944 in Amsterdam als Willy Geertje van Ammelrooij – is een van de meest gerespecteerde en veelzijdige actrices die Nederland heeft voortgebracht. Met een filmografie van meer dan tachtig film- en televisieproducties, twee Gouden Kalveren voor Beste Actrice en een internationale reputatie die zij verdiende met de Oscar-winnende film Antonia's Line (1995), behoort zij tot de absolute top van het Europese filmtoneel. Haar carrière beslaat meer dan vijf decennia, en haar toewijding aan sterke, complexe vrouwelijke personages heeft haar tot een icoon van de Nederlandse cinema gemaakt.

Jeugd en opleiding

Willeke van Ammelrooy groeide op in Amsterdam, de stad die haar levenlang haar thuis zou blijven. Al vroeg ontwikkelde zij een passie voor het acteren, en zij vervolgde haar weg naar de Amsterdamse Toneelschool, waar zij haar technische en emotionele basis als actrice legde. De theateropleiding vormde de grondslag voor haar latere werk in zowel film als theater: een brede, ambachtelijke aanpak die haar in staat stelde uiteenlopende rollen te vertolken met diepgang en overtuigingskracht.

Filmdebuut en de jaren zeventig

In 1969 was Van Ammelrooy voor het eerst te zien op televisie, in de komische serie 't Schaep met de 5 pooten, een remake van een klassiek toneelstuk. Zij speelde de rol van Lena, een Rotterdamse barmeisje, en toonde meteen haar gevoel voor timing en luchtigheid. Haar bioscoopdebuut volgde in 1971 met de Belgisch-Nederlandse productie Mira, een verfilming van Stijn Streuvels' roman De Vlaschaard. Het was het begin van een uiterst productieve carrière.

In de jaren zeventig groeide zij uit tot een van de prominentste gezichten van de Nederlandse film. Zij speelde hoofdrollen in films als Louisa, een woord van liefde (1971), Frank en Eva (1973) en Alicia (1974). Haar beeldschone verschijning, gecombineerd met een sterke acteerteechniek en een duidelijke voorkeur voor psychologisch gelaagde personages, maakte haar tot de ideale hoofdrolspeelster voor de maatschappijkritische Nederlandse cinema van die jaren.

De lift en Ciske de Rat: de jaren tachtig

In 1983 verwierf Van Ammelrooy internationale naambekendheid buiten het kunstfilmcircuit met de horrorthriller De Lift, geregisseerd door Dick Maas. De film – over een lift die zelfstandig moordende neigingen ontwikkelt – werd een groot commercieel succes in Nederland en werd ook in het buitenland uitgebracht. Het toonde haar vermogen om ook in populairdere genres overtuigend te zijn.

Een jaar later, in 1984, volgde een van de meest geprezen rollen uit haar carrière: de vertolking van Marie Vrijmoet, de getrououbleerde moeder van de titelheld, in de verfilming van Ciske de Rat. De film, gebaseerd op de gelijknamige roman van Piet Bakker en geregisseerd door Guido Pieters, werd een van de succesvolste Nederlandse films van de jaren tachtig. Van Ammelrooy's vertolking van de noodlottige, diep ongelukkige Marie werd alom geprezen als een meesterlijke karakterstudie. In 1986 herhaalde zij haar rol in de vierdelige televisiebewerking van hetzelfde verhaal.

In 1990 ontving zij de Gouden Kalfspeld – een speciale onderscheiding voor bijzondere verdiensten voor de Nederlandse film.

Antonia's Line (1995): internationale doorbraak en Oscar

Het absolute hoogtepunt in de filmcarrière van Willeke van Ammelrooy is onbetwistbaar haar vertolking van Antonia in Antonia's Line (1995), de feministisch geïnspireerde speelfilm van regisseur Marleen Gorris. De film vertelt de geschiedenis van een sterke, zelfstandige vrouw die na de Tweede Wereldoorlog terugkeert naar het Nederlandse dorp van haar geboorte en er een matriarchale gemeenschap opbouwt over meerdere generaties. Het verhaal, doordrongen van thema's als vrouwelijke autonomie, seksualiteit, vriendschap, rouw en eccentriciteit, bood Van Ammelrooy de gelegenheid een personage neer te zetten van zeldzame diepgang en grandeur.

De internationale pers was enthousiast. Criticus Emanuel Levy prees de film als een 'betoverende sprookjesachtige vertelling met een warm en luchtig gevoel', en roemde Van Ammelrooijs vertolking uitdrukkelijk. Antonia's Line won de Gouden Leeuw op het Filmfestival van Venetië, de César voor beste buitenlandse film én – het meest prestigieuze van alles – de Academy Award voor Beste Niet-Engelstalige Film bij de 68ste uitreiking van de Oscars in 1996. Voor haar rol ontving Willeke van Ammelrooy haar eerste Gouden Kalf voor Beste Actrice op het Nederlands Film Festival.

Na de Oscar: internationale films en regie

Na het succes van Antonia's Line breidde Van Ammelrooy haar carrière verder uit, zowel nationaal als internationaal. In 2000 won zij een tweede Gouden Kalf voor Beste Actrice voor haar rol in Lijmen/Het been, een verfilming van de romans van de Vlaamse schrijver Willem Elsschot. In 2006 was zij te zien naast Keanu Reeves en Sandra Bullock in de Amerikaanse romantische drama The Lake House, een Hollywoodproductie die haar gezicht tot een nog groter publiek bracht.

Naast haar acteerwerk ontwikkelde zij zich ook als regisseur. Zij regisseerde documentaires, kortfilms en een speelfilm – een logische stap voor iemand die het filmvak van binnenuit kent. In een interview verklaarde zij ooit: 'Ik voel me minstens zo veel regisseur als actrice.'

Prijzen en erkenning

De lijst met onderscheidingen die Willeke van Ammelrooy in de loop der jaren heeft ontvangen, weerspiegelt haar enorme bijdrage aan de Nederlandse en Europese filmcultuur. Naast de twee Gouden Kalveren voor Beste Actrice (1995 voor Antonia's Line, 2000 voor Lijmen/Het been) en de Gouden Kalfspeld (1990) ontving zij in 2012 het Gouden Kalf voor de Filmcultuur – de lifetime achievement award van het Nederlands Film Festival, die in de filmwereld geldt als het Nederlandse equivalent van een ere-Oscar. Hiermee werd haar decennialange bijdrage aan de kwaliteit en het aanzien van de Nederlandse film gehonoreerd.

Persoonlijk leven

Willeke van Ammelrooy is getrouwd met de Nederlandse operazanger Marco Bakker; zij trouwden op 20 november 1989. Het stel leerde elkaar kennen in de wereld van de uitvoerende kunsten en vormt al decennia een van de bekendste artistieke koppels van Nederland. Een curieuze anekdote uit hun gezamenlijk leven: Van Ammelrooy ontmoette de legendarische acteur Christopher Lee op een filmfestival in Chicago, waar beiden jurylid waren. Zij stelde Lee voor aan haar man en raakte ervan overtuigd dat de twee mannen – beiden lang en grijs – sprekend op elkaar leken. Het inspireerde haar tot het schrijven van een filmscript, Blooper genaamd, waarin Lee de vampiersvader van Bakker's personage zou spelen. Lee stemde voorlopig in, maar het project werd helaas nooit gerealiseerd.

Nalatenschap en betekenis

Willeke van Ammelrooy vertegenwoordigt de beste traditie van de Nederlandse cinema: veeleisend, eerlijk, en niet bang voor maatschappelijk engagement. Door haar jarenlange keuze voor complexe vrouwelijke personages – moederfiguren, rebellen, matriarchs, verschoppelingen – heeft zij meegebouwd aan een filmcultuur waarin vrouwen niet louter bijfiguren zijn, maar de drijvende kracht van het verhaal. Haar nalatenschap leeft voort in elke generatie Nederlandse filmmakers en actrices die door haar werk geïnspireerd is.

Van haar bioscoopdebuut in Mira (1971) tot de oscarnacht in 1996, van De Lift tot The Lake House en van het Gouden Kalf voor de Filmcultuur tot haar aanhoudende aanwezigheid op het scherm: Willeke van Ammelrooy is, en blijft, de grande dame van de Nederlandse film.