Arthur van Schendel (1874-1946) 

Vandaag vieren we de geboortedag van Arthur van Schendel, een van de belangrijkste schrijvers van de eerste helft van de twintigste eeuw. De bewerking hierboven en de unieke  verjaardagskalender met 366 belangrijke Nederlanders, are made by me, Frieke.

Verderop in dit blog zijn verhaal.

Click op een afbeelding om de volledige kalender te bekijken

Arthur van Schendel: leven, stijl en erfenis van een Nederlandse literaire grootmeester

Arthur van Schendel (1874-1946) is een van de meest gelauwerde schrijvers uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis. Met zijn sobere maar beeldende proza, zijn noodlotsmotief en zijn historische verbeeldingskracht schiep hij een oeuvre dat generaties lezers heeft geboeid. In dit artikel belichten we zijn leven, zijn literaire stijl en de reden waarom zijn werk tot op de dag van vandaag relevant blijft.

Biografie: van Batavia naar Amsterdam

Arthur Francois Emile van Schendel werd geboren op 5 maart 1874 in Batavia (het huidige Jakarta), destijds de hoofdstad van Nederlands-Indie. Zijn vader was een Nederlandse koloniale ambtenaar; zijn moeder van Italiaanse afkomst. Die dubbele achtergrond - Noord-Europese nuchterheid tegenover mediterrane warmte - zou zijn hele leven doorklinken, zowel in zijn persoonlijkheid als in zijn literaire stijl.

Als jonge jongen verhuisde hij naar Nederland, waar hij na zijn schoolopleiding enige jaren als onderwijzer werkte. Die periode bevredigde hem weinig, maar vertrouwde hem wel met taal en pedagogiek. Al snel wijdde hij zich volledig aan het schrijverschap. Zijn debuut dateerde uit 1896; zijn vroege werk kenmerkte zich door historisch-romantische verhalen die zich afspeelden in middeleeuws Italie en Spanje.

De literaire stijl van Arthur van Schendel: poetisch proza en noodlot

Wie Van Schendel leest, wordt onmiddellijk getroffen door zijn bijzondere toon: een rustig, haast mediterraan ritme dat doet denken aan een sage of een bijbelverhaal. Hij schreef niet om te verbazen of te choqueren, maar om te onthullen - de langzame, onvermijdelijke ontvouwing van het menselijk noodlot.

Terugkerende thema's zijn: het conflict tussen droom en werkelijkheid, de onmacht van het individu tegenover grotere krachten (natuur, tijd, God), en de spanning tussen vrijheid en gebondenheid. Zijn personages zijn eenzame zoekers die streven naar iets groters dan henzelf en daarin mislukken - niet door zwakheid, maar door de onvermijdelijkheid van het lot. Taalkundig koos hij voor een sober maar beeldend proza met een licht archaïserende klank, doordrenkt van melancholie die nooit sentimenteel wordt.

Italie als geestelijk thuis en de terugkeer naar Nederland

Van circa 1920 tot 1936 woonde Van Schendel voornamelijk in Florence en Rome. Italie was voor hem meer dan een woonplaats: het was een geestelijk thuis waarvan de cultuur en het landschap naadloos aansloten bij zijn literaire verbeelding. Paradoxaal genoeg schreef hij zijn meest Hollandse boeken vanuit de verte - de afstand gaf hem de helderheid om Nederland te zien zoals het werkelijk was.

In Italie ontstonden onder meer De waterman (1933) en zijn meesterwerk Een Hollandsch drama (1935). In 1936 keerde hij terug naar Nederland vanwege de opkomst van het fascisme. De jaren van de Duitse bezetting waren vervolgens zwaar: Van Schendel weigerde mee te werken met de nationaalsocialistische Kultuurkamer. Zijn verzet was niet politiek maar moreel - hij wilde zijn pen niet lenen aan een regime dat haaks stond op alles waarin hij geloofde. Arthur van Schendel overleed op 11 september 1946 in Amsterdam, slechts een jaar na de bevrijding.

Hoogtepunten uit zijn oeuvre

Van Schendels bekendste roman, Een Hollandsch drama, vertelt de saga van de Amsterdamse koopmansfamilie Welding die in drie generaties ten onder gaat. Met zijn epische breedte en emotionele diepgang - het verval volttrekt zich langzaam, als een Griekse tragedie - wordt het regelmatig in een adem genoemd met de familieromans van Tolstoj en Thomas Mann. De waterman is toegankelijker: een schipper op de Nederlandse binnenwateren ziet het leven aan zijn oevers voorbijglijden, als een stille metafoor voor het verstrijken van de tijd. Eerder vestigde Van Schendel zijn naam met Een zwerver verliefd (1904), een queeste-verhaal in poëtisch proza over een ridder die een onmogelijk ideaal najaagt.

Erfenis en leesgids: waarom Arthur van Schendel nog steeds de moeite waard is

Arthur van Schendel behoort tot de selecte groep Nederlandse schrijvers wier werk de tand des tijds doorstaat. Zijn romans worden herdrukt, bestudeerd aan universiteiten en opgenomen in literatuurcanons. Dat is niet toevallig: zijn thema's - noodlot, liefde, vrijheid en vergankelijkheid - zijn universeel en tijdloos. Wie Nederland wil begrijpen - de handelsgeest, het calvinisme, de relatie met het water - vindt bij Van Schendel een onmisbare literaire gids. En in een era van vluchtige digitale teksten biedt zijn bedachtzame proza een welkom tegenwicht: een uitnodiging tot vertraging en reflectie.

Nieuw bij Van Schendel? Begin met De waterman als toegankelijk startpunt, of stap direct in het diepe met Een Hollandsch drama voor zijn volledige meesterschap. Zijn werk wacht geduldig - zoals alleen de grote literatuur dat kan.

d, waarin de kenmerken zowel van de tweede als van de derde periode duidelijk aanwijsbaar zijn. Samengebracht in talrijke bundels, vertegenwoordigen zij een groot schrijverschap in een klein bestek en voegen er nog enkele kwaliteiten aan toe: de levenswijsheid van de reiziger, de verwondering om de zichtbare dingen, de liefde voor de gewone mensen, de eenvoud van een goede vriend.