366 | Bertolt Brecht

Bertolt Brecht werd op 10 februari 1898 geboren in Augsburg, in een relatief welgesteld burgerlijk gezin. Al op jonge leeftijd begon hij met het schrijven van gedichten, liedjes en korte toneelstukken waarin hij zich afzette tegen burgerlijke moraal en autoriteit. Tijdens zijn studie geneeskunde in München raakte hij steeds sterker betrokken bij het theater. De Eerste Wereldoorlog, waarin hij als hospitaalsoldaat werkte, liet een blijvende indruk achter en versterkte zijn antimilitaristische houding.

Na de oorlog brak Brecht door met vroege toneelstukken als Baal en Trommeln in der Nacht. Deze werken waren rauw, provocerend en duidelijk beïnvloed door het expressionisme. Ze brachten hem erkenning, maar ook een reputatie als onruststoker. Halverwege de jaren twintig verhuisde Brecht naar Berlijn, toen het culturele centrum van de Weimarrepubliek. Hier ontwikkelde hij zich verder als schrijver en theatermaker en begon hij zijn ideeën over wat later het episch theater zou worden te formuleren. In deze periode werkte hij intensief samen met componist Kurt Weill. Hun gezamenlijke producties combineerden muziek, satire en scherpe maatschappijkritiek. Het grootste succes uit deze tijd was The Threepenny Opera (1928), waarin liederen als Mack the Knife en Alabama Song een centrale rol spelen.

Na 1930 werd Brechts werk steeds explicieter politiek. Zijn marxistische overtuigingen kwamen sterker naar voren, terwijl de politieke situatie in Duitsland snel verslechterde. Na de machtsovername door Hitler in 1933 werd Brecht gedwongen Duitsland te verlaten. De daaropvolgende jaren leefde hij in ballingschap in verschillende Europese landen. Deze periode was artistiek bijzonder productief. Hij schreef enkele van zijn belangrijkste toneelstukken, waaronder Mutter Courage und ihre Kinder, Leben des Galilei, Der gute Mensch von Sezuan en Der kaukasische Kreidekreis. Ook ontstond een groot deel van zijn poëzie in deze jaren, verzameld in bundels als Svendborger Gedichte, waarin ballingschap, morele twijfel en politieke dreiging centraal staan. In 1941 week Brecht uit naar de Verenigde Staten. In Californië probeerde hij werk te vinden in de filmindustrie, maar zijn kritische houding en politieke reputatie maakten dat moeizaam. Hoewel hij bleef schrijven, voelde hij zich steeds minder thuis. In 1947 werd hij verhoord door de House Un-American Activities Committee vanwege vermeende communistische sympathieën. Kort na dit verhoor verliet hij de VS.

Na de oorlog vestigde Brecht zich in Oost-Berlijn, in de jonge DDR. In 1949 richtte hij samen met Helene Weigel het Berliner Ensemble op. Hier kreeg hij de mogelijkheid om zijn ideeën over episch theater in de praktijk te brengen. Zijn gezelschap verwierf internationale faam door sobere, analytische en bewust afstandelijke ensceneringen. Hoewel Brecht door de staat werd gesteund, bleef zijn verhouding tot de autoriteiten gespannen; ook het socialistische systeem bleef hij kritisch bekijken.

Na Brechts dood in 1956 bleef zijn invloed niet beperkt tot het theater. Integendeel: zijn liedteksten en ideeën vonden een nieuw leven in de muziek, vaak losgemaakt van hun oorspronkelijke context. In het cabaret en het muziektheater hielden zangeressen als Lotte Lenya, Gisela May en later Ute Lemper zijn werk levend. In de jazzwereld werd vooral Mack the Knife vertolkt door artiesten als Louis Armstrong, Ella Fitzgerald en Frank Sinatra. In deze versies verschoof de nadruk vaak van maatschappijkritiek naar muzikaal raffinement en charme, een ontwikkeling die ironisch genoeg precies illustreert hoe kritiek door entertainment kan worden opgenomen.

Tegelijkertijd grepen artiesten uit de rock- en popmuziek Brechts werk juist aan om vervreemding en ongemak te versterken. The Doors gaven Alabama Song een ontwrichtende, bijna hallucinerende lading, terwijl David Bowie Brecht expliciet omarmde, zowel door het zingen van zijn teksten als door het overnemen van diens idee van identiteit als rol en kunst als constructie. In een meer indirecte vorm is Brechts invloed ook hoorbaar bij artiesten als Tom Waits en Nick Cave, wier ballades over randfiguren, misdaad en moraal duidelijk verwant zijn aan Brechts liedtraditie. Zo bleef Brecht voortleven in uiteenlopende muzikale vormen: soms scherp en ontregelend, soms gladgestreken en verleidelijk, maar steeds herkenbaar in de spanning tussen schoonheid en kritiek.